Tedarikçi Değerlendirme Kriterleri: 10 Madde + Form · ELMAP
tedarikçi değerlendirme
Tedarikçi Değerlendirme Kriterleri: 10 Madde ve Ağırlıklı Puanlama Formu
Doğru tedarikçiyi seçmek için 10 değerlendirme kriteri, her birinde neye bakılacağı, rakamlı ağırlıklı puanlama örneği ve kopyalayıp doldurabileceğiniz tedarikçi değerlendirme formu.
ELMAP 11 dk okuma
Tedarikçi değerlendirme kriterleri, bir firmadan mal ya da hizmet almadan önce onu neye göre ölçeceğinizi belirleyen listedir. Kısa cevap: çoğu kurumsal alımda on kriter yeterli olur — fiyat, kalite, teslimat performansı, finansal durum, kapasite, referanslar, belgeler, iletişim, satış sonrası destek ve sürdürülebilirlik. Her kritere bir ağırlık, her firmaya 1–5 arası puan verirsiniz; sonuç tek bir sayıya iner ve "hangisini seçelim?" tartışması sezgiden çıkıp kâğıda dökülür.
Aşağıda her kriterde neye bakılacağı, rakamlı bir ağırlıklı puanlama örneği ve kopyalayıp doldurabileceğiniz bir tedarikçi değerlendirme formu var. Üç teklifi karşılaştırmak çoğu durumda bir saat sürer.
Tedarikçi değerlendirme neden yapılır?
Küçük bir sahne: 180 daireli bir sitenin yönetimi temizlik hizmeti için üç teklif alır; en düşüğü aylık 100.000 TL, en yükseği 112.000 TL. Yönetim en ucuzunu seçer. Üçüncü ayda personel değişimi başlar, dördüncü ayda firma zam ister, altıncı ayda sözleşme feshedilir ve teklif toplama baştan yürür. Kaybedilen yalnız fiyat farkı değildir; iki kez hazırlık, sakin şikâyetleri ve geçiş dönemindeki aksaklık da maliyettir.
Değerlendirme bu tür sonuçları tümüyle önlemez, olasılığını düşürür. Tedarikçi seçimini üç yönden güçlendirir:
Kararı gerekçelendirir. "Neden B firması?" sorusuna ortağınıza ya da yönetim kuruluna bir tabloyla cevap verirsiniz.
Karşılaştırmayı adil kılar. Bütün firmalar aynı ölçütlerle puanlanır; sunumu iyi olan değil, ölçütü karşılayan öne çıkar.
Riski erken gösterir. Finansal durumu zayıf ya da kapasitesi yetersiz firma imzadan önce görünür.
Bu iş yalnız büyük şirketlerin kalite bölümlerine ait değildir; beş kişilik bir işletme de aynı disiplini üç satırlık bir tabloyla uygular. Satın alma süreci içinde değerlendirme, teklif toplama ile sözleşme arasındaki adımdır.
Tedarikçi değerlendirme kriterleri: 10 madde
Kriterleri, teklif toplamaya başlamadan önce belirleyin; teklifler geldikten sonra yazılan kriter çoğu zaman gönlünüzdeki firmaya göre yazılır. Teknik şartname hazırladıysanız kriterlerin çoğu oradaki maddelerden türer. Teklif talebini (RFQ) gönderirken kriterleri paylaşmak zorunlu değildir; ama paylaşmak genellikle daha isabetli teklifler getirir.
1. Fiyat
Listenin başında duran ama tek başına karar verdirmemesi gereken kriterdir. Bakılacak şey teklifteki rakam değil toplam maliyettir: teslimat ve montaj dahil mi, KDV hariç mi, ödeme vadesi kaç gün? Kapsamlar farklıysa önce eşitleyin, sonra puanlayın.
Neye bakılır: toplam maliyet, kapsam dışı kalemler, ödeme koşulu, fiyatın geçerlilik süresi.
2. Kalite
Ürün ya da hizmetin şartnamedeki özellikleri ne ölçüde sağladığıdır. Mal alımında numune istemek en kısa yoldur; hizmet alımında firmanın kendi kalite kontrolünü sorun: denetim sıklığı, kim denetliyor, hata çıkınca ne oluyor.
Neye bakılır: numune veya deneme çalışması sonucu, şartnameye uygunluk, kalite kontrol süreci, garanti şartları.
3. Teslimat performansı (termin)
Termin, malın teslim edileceği ya da hizmetin başlayacağı tarihtir. Geç teslim çoğu işletmede fiyat farkından pahalıya mal olur: üretim durur, etkinlik ertelenir. Taahhüt edilen süre gerçekçi mi, acil siparişte ne yapabiliyor, lojistiği kendine mi ait?
Neye bakılır: taahhüt edilen termin, geçmişte zamanında teslim oranı, acil durum kapasitesi, gecikme hâlinde ne öngörüldüğü.
4. Finansal durum
Finansal durum (finansal yeterlilik), "Sözleşme süresince ayakta kalacak mı?" sorusudur. Bir yıllık hizmet alımında firmanın altıncı ayda kapanması sizin için yeniden alım demektir. Küçük ölçekte bile bakılabilecek göstergeler var: kuruluş yılı, vergi ve SGK borcu yoktur yazıları, sigortalı çalışan sayısı; büyük tutarlı alımlarda banka referans mektubu ya da firmanın paylaştığı Findeks raporu.
Neye bakılır: faaliyet süresi, borç durumu belgeleri, çalışan sayısı, alım tutarının firmanın cirosuna oranı — tek müşteriye aşırı bağımlılık iki taraf için de risktir.
5. Kapasite
Firma bu işi mevcut müşterilerini aksatmadan yapabilir mi? Bir plazanın günlük temizliği 6 personel istiyorsa ve firmanın toplam 8 çalışanı varsa, hastalık ve izin dönemlerinde sorun büyük olasılıkla size yansır. Üretimde makine parkı ve vardiya, hizmette personel ve ekipman, lojistikte araç sayısı sorulur.
Neye bakılır: personel ve ekipman sayısı, eş zamanlı yürüttüğü iş sayısı, mevsimsel yoğunlukta ne yaptığı.
6. Referanslar
Sizinkine benzer büyüklükte iki üç müşteri isteyin ve arayın. Üç soru yeter: İşi zamanında yaptılar mı? Sorun çıkınca nasıl davrandılar? Tekrar çalışır mısınız? "Benzer" olması önemlidir; 20 dairelik apartmana hizmet veren firmanın referansı, 400 dairelik site için sınırlı bilgi verir.
Neye bakılır: benzer ölçek ve sektörde iş, süreklilik (kaç yıldır aynı müşteri), teyit edilebilirlik.
7. Belgeler ve sertifikalar
Temel belgeler firmanın gerçek ve faal olduğunu gösterir: vergi levhası, ticaret sicil gazetesi, imza sirküleri, faaliyet belgesi. Sertifikalar yönetim sistemine dair ipucu verir: ISO 9001 kalite yönetimi, ISO 45001 iş sağlığı ve güvenliği, gıda hizmetlerinde ISO 22000, sektöre özel izinler (özel güvenlikte faaliyet izin belgesi gibi). Sertifika kalitenin garantisi değildir; ama çoğu durumda yazılı bir sistemin varlığına işaret eder.
Neye bakılır: belgelerin güncelliği, sertifikanın kapsamı (hangi faaliyet için verildiği), sektöre özel zorunlu izinler.
8. İletişim
Teklif aşamasındaki davranış, sözleşme dönemindeki davranışın ön izlemesidir. Sorunuza kaç saatte döndüler? Teklifte kalem atladılar mı? Tek bir muhatap verdiler mi? İyi hazırlanmış bir teklifin neye benzediğini fiyat teklifi nasıl hazırlanır yazısında tedarikçi gözünden anlattık; o listeyle gelen teklifleri de puanlayabilirsiniz.
Neye bakılır: dönüş süresi, teklifin eksiksizliği, sabit muhatap, sorun anında ulaşılabilirlik.
9. Satış sonrası destek
Malda garanti süresi, servis ağı ve yedek parça; hizmette arızaya müdahale süresi ve hizmet seviyesi anlaşması (SLA: hangi sorunun kaç saatte çözüleceğini yazan taahhüt). Bir jeneratör alımında iki teklif arasında %6 fiyat farkı varsa ama biri 4 saatte, diğeri 3 günde servis taahhüt ediyorsa, çoğu işletme için bu fark %6'dan daha belirleyicidir.
Neye bakılır: garanti süresi ve kapsamı, müdahale süresi taahhüdü, yedek parça veya ikame ürün temini.
10. Sürdürülebilirlik
Çevresel ve sosyal uygulamalar: atık yönetimi, enerji tüketimi, çalışanların sigortalılık durumu, iş güvenliği kayıtları. Küçük işletme alımlarında ağırlığı düşük tutulur; ancak ihracat yapan ya da büyük kurumlara tedarik eden bir şirketseniz müşterileriniz bu bilgileri tedarik zincirinizden isteyebilir. Bu bilgileri şimdiden toplamak, ileride müşterinizden gelecek soruyu kolaylaştırır.
Neye bakılır: çevre ve İSG belgeleri, sigortasız çalışan olup olmadığı, atık ve ambalaj uygulaması.
Ağırlıklı puanlama nasıl yapılır?
Ağırlıklı puanlama, her kritere önem derecesine göre bir ağırlık verip firmaların puanlarını bu ağırlıklarla çarparak tek bir toplam elde etme yöntemidir. Dört adım:
Ağırlıkları belirleyin; toplam 100 olsun. Alım türü belirler: sarf malzemesinde fiyat %40'a çıkabilir, sunucu bakımında satış sonrası destek öne geçer.
Her firmaya her kriter için 1–5 arası puan verin (1 zayıf, 5 çok iyi). Fiyat için nesnel bir kural koyun; örneğin en düşük teklif 5 alır, her %5'lik fark bir puan düşürür.
Ağırlık × puan çarpımlarını toplayın. En yüksek olası toplam 500'dür.
Sonuçları yan yana koyun; farkın büyüklüğüne bakın.
Örnek: yukarıdaki 180 daireli site, aylık temizlik hizmeti, üç teklif — Firma A 100.000 TL, Firma B 106.000 TL, Firma C 112.000 TL. Hücrelerde puan ve parantez içinde ağırlıklı puan var.
Kriter
Ağırlık
Firma A
Firma B
Firma C
Fiyat
25
5 (125)
4 (100)
3 (75)
Kalite
20
3 (60)
4 (80)
5 (100)
Teslimat performansı
15
3 (45)
5 (75)
4 (60)
Finansal durum
8
2 (16)
4 (32)
5 (40)
Kapasite
8
3 (24)
4 (32)
5 (40)
Referanslar
7
2 (14)
4 (28)
5 (35)
Belgeler ve sertifikalar
5
3 (15)
5 (25)
5 (25)
İletişim
5
4 (20)
4 (20)
3 (15)
Satış sonrası destek
4
2 (8)
4 (16)
5 (20)
Sürdürülebilirlik
3
2 (6)
3 (9)
4 (12)
Toplam
100
333
417
422
En ucuz teklif (A) sıralamada sonuncu; kalite, teslimat ve finansal durum puanları fiyat avantajını götürmüş. B ile C arasındaki 5 puanlık fark ise anlamlı sayılmaz — düşük ağırlıklı tek bir kriterde bir puanlık takdir farkına eşittir. Böyle bir durumda iki firmayı da görüşmeye çağırıp aylık 6.000 TL farkın karşılığında ne aldığınızı sormak makul bir yoldur. Tablo kararı vermez; kararın neye dayandığını gösterir.
Puanlamayı birden fazla kişi yapıyorsa herkes bağımsız puanlasın, puanlar sonradan birleştirilsin; aynı odada ilk konuşanın notu genellikle diğerlerini etkiler.
Tedarikçi değerlendirme formu (kopyalanabilir şablon)
Bu form, yukarıdaki tedarikçi değerlendirme kriterlerini tek sayfaya toplar. Tabloyu tarayıcıdan seçip Excel'e ya da bir belgeye yapıştırdığınızda hücreler genellikle korunur. Ağırlık sütunundaki rakamlar örnektir; kendi alımınıza göre değiştirin.
Üst bilgi
Alım konusu: .................... · Talep no: ..........
Excel'de "Ağırlıklı" sütununa Ağırlık × Puan çarpımını hesaplayan bir formül yazıp aşağı çekmek, toplam satırında da TOPLA işlevini kullanmak yeterlidir. Eleme şartlarını puanlamadan ayrı tutun: bazı koşullar "biraz" karşılanmaz; ya vardır ya yoktur.
Seçim öncesi değerlendirme ile performans değerlendirmesi farkı
Yukarıdaki form seçim öncesi içindir: firmayı henüz tanımıyorsunuz; belgelere, referanslara ve teklife bakıyorsunuz. Sözleşme başladıktan sonra gerçek veri birikir; tedarikçi performans değerlendirme bu veriye dayanır ve ölçütler kısmen değişir.
Boyut
Seçim öncesi değerlendirme
Periyodik performans değerlendirmesi
Amaç
Doğru firmayı seçmek
Devam, uyarı ya da değiştirme kararı
Veri kaynağı
Teklif, belgeler, referans, numune
Kendi kayıtlarınız: teslimatlar, şikâyetler, faturalar
Örnek ölçütler
Fiyat, finansal durum, kapasite
Zamanında teslim oranı, hata/iade oranı, şikâyet sayısı, sorun çözme süresi
Sıklık
Alım başına bir kez
Çeyrekte ya da altı ayda bir; kritik tedarikçide aylık
Sonuç
Sıralama ve seçim
Puan kartı; düşük puanda yazılı uyarı, yenilemede yeniden yarıştırma
Küçük bir uygulama: temizlik firmasıyla ilgili her şikâyeti tarih ve konuyla bir listeye yazın. Yenileme görüşmesine "altı ayda 14 şikâyet, 9'u aynı kattan" diyerek girmek, "memnun değiliz" demekten daha güçlü bir konumdur.
Doğrulanmış tedarikçi havuzundan teklif almanın avantajı
Kriterlerin bir kısmı — belgeler, firmanın gerçek ve faal olması — her alımda sıfırdan kontrol edilmek zorunda değildir. Teklif toplamayı bir e-satın alma (e-procurement) platformu üzerinden yürüttüğünüzde bu ön eleme büyük ölçüde sizden önce yapılmış olur. ELMAP'ta alım talebine yalnız doğrulanmış firmalar teklif verebilir; doğrulama, vergi levhası ve ticaret sicil kaydının ekipçe elle incelenmesiyle yapılır. Zamanınız belgelere değil, kalite, termin ve destek gibi asıl ayırt edici kriterlere kalır.
İkinci fayda puanlamanın kendisiyle ilgilidir. Teklifleri kapalı teklif olarak toplarsanız puanlama pazarlık sızıntısından etkilenmez. Kapalı teklifte teklifler süre dolana kadar mühürlü kalır; talep sahibi tek seferlik, kayıtlı bir işlemle açar — kapalı zarf teklif usulünün dijital hâli. Talebinizde ağırlıklı değerlendirme kurabilirsiniz: kalite kriterlerine ağırlık verirsiniz, fiyat puanı tekliflerden hesaplanır, komite üyeleri birbirinin puanını görmeden puanlar. Yukarıdaki formun mantığı platform içinde de aynı şekilde yürür.
Sık Sorulan Sorular
Tedarikçi değerlendirme kriterleri kaç tane olmalı?
Çoğu alım için 6–10 kriter yeterlidir. Daha azı önemli riskleri gözden kaçırır; daha fazlası ağırlıkları anlamsızlaştırır (%2 ağırlıklı bir kriter kararı değiştirmez). Küçük ve tekrarlı alımlarda fiyat, kalite, termin ve iletişim dörtlüsü de iş görür.
Fiyata yüzde kaç ağırlık verilmeli?
Sabit bir oran yok. Standart ürünlerde (kâğıt, sarf malzemesi) %35–45; kalite ve sürekliliğin belirleyici olduğu hizmetlerde (temizlik, güvenlik, yazılım desteği) %20–30 aralığı yaygındır. Fiyat ağırlığı %50'yi geçiyorsa değerlendirme fiilen "en ucuz kazanır"a dönmüştür; bunu bilerek yapıyorsanız sorun yok.
Tedarikçi değerlendirme formu ISO 9001 için zorunlu mu?
ISO 9001:2015 standardının 8.4 maddesi, dış tedarikçileri değerlendirmek, seçmek ve izlemek için kriter belirlenmesini ve kayıt tutulmasını ister; belirli bir form biçimi dayatmaz. Yukarıdaki form bu kayıt için başlangıç olabilir; belgelendirme kuruluşunuzun beklentisine göre uyarlarsınız.
Referansı olmayan yeni bir firmayı nasıl değerlendiririm?
Referans puanını düşük verip diğer kriterlere yüklenin: numune ya da ücretli deneme çalışması isteyin, kurucuların önceki iş geçmişine bakın, ilk sözleşmeyi kısa süreli ve fesih koşulu açık yapın. Yeni firma çoğu zaman daha istekli fiyat verir; risk kısa deneme süresiyle dengelenir.
Tedarikçi değerlendirme kriterleri, ağırlıklar ve form elinizde. Bir sonraki alımda teklifleri masaya yaymadan önce ağırlıkları yazın; gerisi çarpma ve toplama.
Alım talebinizi oluşturun, doğrulanmış tedarikçilerden kapalı teklif toplayın. Teklifler tek ekranda yan yana gelir; ağırlıklı değerlendirmenizi platform içinde kurabilirsiniz. Lansman döneminde tamamen ücretsiz. Alım talebi oluşturun