Mal ve Hizmet Alım Sözleşmesi: Hangi Madde Neden Var, Olmazsa Ne Olur?
Mal ve hizmet alım sözleşmesindeki maddelerin ne işe yaradığı ve boş bırakılırsa devreye giren kanun kuralı; belgeler arası öncelik sırası ile genel satış koşullarını etkisiz kılan karşı madde tam metniyle.
ELMAP 11 dk okuma
Mal ve hizmet alım sözleşmesi, kurumsal alıcının bir tedarikçiden neyi, hangi bedelle, hangi sürede ve hangi ayıp, gecikme, fesih sonuçlarıyla aldığını yazan ticari sözleşmedir. Kısa cevap: hiçbir madde "olsa iyi olur" diye durmaz; her madde, siz yazmazsanız kanunun yerinize koyduğu varsayılan kuralı değiştirmek için vardır. Ödeme vadesini yazmazsanız fatura veya teslimden 30 gün sonra ihtarsız temerrüt başlar (TTK m.1530/4). Muayene süresini yazmazsanız, teslimde açıkça belli olan ayıpta iki gün, muayeneyle bulunabilecek ayıpta sekiz gün içinde ihbar etmezseniz malı kabul etmiş sayılırsınız (TTK m.23/1-c). Olağan gözden geçirmeyle bulunamayacak gizli ayıp sonradan çıkarsa süre sekiz gün değildir; TBK m.223/2 uyarınca öğrenir öğrenmez bildirmeniz gerekir.
Aşağıda on üç başlık, dayanağı ve boş bırakırsanız devreye giren kuralıyla veriliyor; iki madde ise kopyalayabileceğiniz tam metinle: belgeler arası öncelik sırası ve tedarikçinin genel satış koşullarını etkisiz kılan karşı madde.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye değildir. Yüksek tutarlı veya uzun süreli sözleşmelerde metni imzalamadan önce avukatınıza okutun.
Sözleşmede hangi maddeler bulunmalı?
Aşağıdaki on üç başlık, mal ve hizmet alım sözleşmelerinin çoğunda karşınıza çıkar; sektöre özgü ekler son bölümde. İskelet ortak olsa da hizmet alımı ile mal alımı farkı muayene ve kabul maddelerini baştan değiştirir. Metni yazmaya oturmadan önce iki şeyi doğrulayın: karşı tarafın imza yetkisini (tedarikçiden istenecek belgeler listesiyle) ve tedarikçinin KOBİ olup olmadığını. 7 Ağustos 2025'ten beri 250'den az çalışanı ve 1 milyar TL'yi aşmayan hasılatı olan işletme KOBİ'dir; bu statü vade maddenizin geçerliliğini belirler.
Madde
Ne yapar
Taraflar ve tebligat
KEP adresini ve yetkiliyi sabitler
Konu ve kapsam
Ek-1'e atıfla işi tanımlar
Bedel ve ödeme
Vade ve fatura düzenini kurar
Teslim, muayene, kabul
Kanuni muayene süresini uzatır
Ayıp ve garanti
Süreyi uzatır, kapsamı yazar
Sorumluluk sınırı
Tavanı ve istisnalarını belirler
Gizlilik ve kişisel veri
Veri işleyen sıfatını kurar
Mücbir sebep
Askıyı ve bildirim süresini yazar
Süre, uzatma, fesih
Uzatmanın şeklini belirler
Devir ve alt yüklenici
Yazılı onay şartı koyar
Uyuşmazlık
Yetkili mahkemeyi ve usulü yazar
Ekler ve öncelik
Çelişkiyi baştan çözer
Yürürlük ve nüsha
İmza tarihini ve nüshayı sabitler
Gecikme cezası ve hizmet seviyesi eşikleri iskelette değil Ek-3'te durur; sözleşmede tek atıf cümlesi yeter. Ek-1'iniz hazır değilse teknik şartname nasıl hazırlanır adımlarını izleyin; eki olmayan sözleşme yazılmaz.
Şartname ile sözleşme çelişirse hangisi geçerli olur?
Yazılı bir öncelik sırası yoksa hiçbiri kendiliğinden üstün değildir; çelişki TBK m.19 uyarınca tarafların "gerçek ve ortak iradesi" aranarak yorumlanır, bu yorumu hâkim ile bilirkişi yapar. Öncelik maddesi ortak iradeyi çelişki doğmadan yazıya döker; Kamu İhale Kurumu'nun Hizmet Alımlarına Ait Tip Sözleşmesi m.8.2 de aynı işi görür.
Madde [X] — Ekler ve Belgeler Arasındaki Öncelik Sırası
[X].1. Aşağıdaki belgeler sözleşmenin ayrılmaz ekidir. Sözleşme
metni ile ekleri ya da ekler arasında çelişki veya boşluk
bulunursa şu sıra uygulanır; üst sıradaki hüküm esastır:
1) İşbu sözleşme metni
2) Ek-1 Teknik Şartname
3) Ek-2 Fiyat Cetveli
4) Ek-3 Hizmet Seviyesi Ekleri
5) Ek-4 Gizlilik ve Kişisel Veri Eki
6) Alıcının yayımladığı ihtiyaç/talep dokümanı
7) Tedarikçinin [tarih] tarihli teklifi
8) Sipariş formları ve teslimat belgeleri
[X].2. Zeyilnameler, değiştirdikleri belgenin sırasına sahiptir.
[X].3. Bir konu üst sıradaki belgede hiç düzenlenmemişse çelişki
yok sayılır, alt sıradaki belge uygulanır.
[X].4. Listede yer almayan belge, yazışma, sunum veya katalog
sözleşmenin eki sayılmaz.
Kamu şablonunu olduğu gibi kopyalamayın. Tip sözleşme m.8.1 çelişkide ihale dokümanını sözleşmenin üstüne koyar; Sözleşme Tasarısı üçüncü sıradadır. Kamu dışı bir kurumsal alıcı tersini ister; kopyalarsanız kendi metninizi ikinci sıraya düşürürsünüz.
Boş bırakırsanız: şartnamede "arıza bildirimine yanıt 4 saat", sözleşmeye eklenen teklifte "2 iş günü" yazar. Öncelik maddesi yoksa tedarikçi teklifine, siz şartnameye dayanırsınız; ne ceza kesebilir ne fesih dayanağı kurabilirsiniz.
Tedarikçinin genel satış koşulları beni bağlar mı?
Tedarikçinin teklif ekine, faturanın arkasına veya sitesine koyduğu "genel satış koşulları" tek taraflı hazırlanmış genel işlem koşuludur, size kendiliğinden uygulanmaz; TBK m.20/1'e göre bu koşulların metinde nerede yer aldığı, kapsamı ve yazı türü nitelendirmeyi değiştirmez. Tacirler arasında kapsamı tartışmalıdır; tartışmayı dava içinde çözmek yerine şu karşı maddeyi koyun.
Madde [Y] — Tedarikçinin Genel İşlem Koşullarının Uygulanmaması
[Y].1. Tedarikçinin teklifinde, sipariş onayında, irsaliyede,
faturada veya arka yüzünde, ambalajda ya da internet sitesinde
yer alan; "genel satış koşulları", "genel şartlar", "standart
hükümler" ve benzeri adlar taşıyan önceden hazırlanmış hükümler
bu sözleşmenin kapsamına girmez ve Alıcıyı bağlamaz.
[Y].2. Alıcı, bu koşullar hakkında açıkça bilgilendirilmediğini,
içeriklerini öğrenme imkânı verilmediğini ve bunları kabul
etmediğini beyan eder. Sipariş vermesi, teslim alması, faturayı
kayda alması ya da bedeli ödemesi kabul sayılmaz.
[Y].3. Bu madde, ancak yetkili temsilcilerin buraya açıkça atıf
yapan, ayrıca imzaladıkları yazılı belgeyle değiştirilebilir.
Maddenin dört dayanağı var. TBK m.21 açıkça bilgi verilmemiş ve kabul edilmemiş koşulları "yazılmamış" sayar; [Y].2 bunu tespit eder. TBK m.20/3, "maddeler tartışılarak kabul edilmiştir" kaydının bir hükmü genel işlem koşulu olmaktan çıkarmadığını söyler; [Y].3'ün ayrı belge şartı bundandır. TBK m.24 tek yanlı değiştirme yetkisini, TTK m.55/1-f dürüstlük kuralına aykırı şartları yaptırıma bağlar.
Faturayla sözleşme yazılamaz. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Hukuk Genel Kurulu'nun 27.06.2003 tarih, E.2001/1, K.2003/1 sayılı bağlayıcı kararına göre faturadaki vade farkı kaydına sekiz gün içinde itiraz edilmemesi kabul sayılmaz; fatura sözleşme değildir, karine yalnızca malın nevi, miktarı, fiyatı ve tutarı gibi olağan içeriğe işler.
İzne tabi tedarikçide tartışma kapanır: TBK m.20/4 bu hükümlerin izinle faaliyet yürütenlerin sözleşmelerine "niteliklerine bakılmaksızın" uygulanacağını söyler; özel güvenlik şirketi "biz tacirler arasındayız" diyemez. Karşı madde tedarikçinin kanuni haklarını kaldırmaz, tek taraflı metnini sözleşmeye sokmasını engeller.
Sözleşmede madde eksik kalırsa kanun yerinize ne yazar?
Boş bırakılan her başlığın kanunda hazır bir karşılığı vardır; sözleşme sessiz kaldığında bu kural kendiliğinden uygulanır. Varsayılan çoğu zaman alıcının aleyhinedir: vade kısalmaz, muayene süresi uzamaz, faiz oranını siz belirlemezsiniz. Tablo, en sık atlanan dokuz başlığı ve devreye giren kuralı gösteriyor.
Yazmadığınız ya da yanlış yazdığınız madde
Devreye giren kural
Dayanak
Ödeme vadesi
Fatura, teslim ya da kabulden 30 gün sonra ihtarsız temerrüt
TTK m.1530/4
90 gün vade yazdınız
Alacaklı KOBİ/üretici veya borçlu büyük ölçekli işletmeyse vade yazılmamış sayılır, 30 günlük ihtarsız temerrüt işler; aksi hâlde açık anlaşmayla ve ağır haksızlık yoksa geçerli
TTK m.1530/4-5
"Gecikme faizi ödenmez"
Hüküm geçersiz; TCMB'nin ilan ettiği oran işler (yıllık %43,00 — TCMB tebliği, Resmî Gazete, Ağustos 2026 itibarıyla)
TTK m.1530/6-7
Muayene süresi
Açıkça belli ayıpta 2, muayeneyle bulunabilende 8 gün; gizli ayıp sonradan çıkarsa hemen ihbar
TTK m.23/1-c, TBK m.223/2
Ayıp zamanaşımı
Satışta 2 yıl; satıcı ağır kusurluysa bu süreden yararlanamaz. Eserde 2, taşınmaz yapıda 5, yüklenici ağır kusurluysa 20 yıl
TBK m.231, m.478
Fesih ve ihtar şekli
Noter, taahhütlü mektup, telgraf veya KEP zorunlu
TTK m.18/3
Uyuşmazlık yolu
Para alacağında arabuluculuk dava şartı, 6+2 hafta
TTK m.5/A
Damga vergisi
İmzalayanlar tamamından müteselsilen sorumlu
DVK m.24/2
Belge öncelik sırası
Yok; ortak irade sonradan yorumlanır
TBK m.19
Zamanaşımında yön tek taraflıdır: TTK m.6 uyarınca kanuni süreler sözleşmeyle değiştirilemez; garantiyi uzatabilirsiniz ama "her talep 3 ay içinde ileri sürülür" kaydı bu hükme çarpar. Vadeyi tedarikçi ödeme vadesi yazısında 30-60-90 kırılımıyla ayrıntılandırdık.
Hizmet alımında sözleşmeye hangi kayıtlar konmamalı?
Bazı maddeler sizi korumaz, muvazaa iddiasının delili olur; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 20.12.2018 tarih, E.2017/22-2134, K.2018/2001 sayılı kararı bunları sayıyor. Sonuç ağırdır: 4857 sayılı İş Kanunu m.2/7 uyarınca alt işverenin işçileri başlangıçtan beri asıl işverenin işçisi sayılır.
Yazmayın
Bunun yerine şunu yazın
Alıcı, personeli seçer, işten çıkarılmasını ister
Tedarikçi, personelinin Ek-1'deki nitelik şartlarını taşıdığını taahhüt eder; Alıcı aykırılık hâlinde işbaşından almayı yazılı ister, iş sözleşmesi kararları Tedarikçiye aittir
Personele asgari ücretin 1,5 katı ödenir
Tedarikçi ücret ve SGK yükümlülüklerinden münhasıran sorumludur, talep hâlinde ödeme belgelerini ibraz eder
Alıcı, personele emir ve talimat verir
Alıcı talimatlarını Tedarikçinin saha sorumlusuna iletir; günlük programı Ek-1'e göre Tedarikçi düzenler
4857 m.2'nin son fıkrası bu yasağı kamu için açıkça yazar: hizmet alımı sözleşme ve şartnamelerine, işe alınacak kişilerin belirlenmesi ve işten çıkarma yetkisinin idareye bırakılması yönünde hüküm konulamaz. Kamu dışında yazılı yasak yok, risk aynı.
Sektöre göre hangi maddeler eklenir?
On üç maddelik iskelet her sektörde aynıdır; eklenen kalemler hizmetin izin rejimine göre değişir. Güvenlikte valilik izni ve zorunlu sigorta poliçesi, temizlikte personel-malzeme ayrımı ve fiyat sabitliği, bakımda kapsam dışı parça listesi maddeye girer. Üçünde de eksik madde, sözleşmeyi değil sizi sorumlu bırakır.
1. Güvenlik hizmeti
Valilik izni alma yükümlülüğü alıcıya aittir; 5188 sayılı Kanun m.3 izni şart koşar, m.19/a izinsiz istihdamda kuruluş yöneticisine üç aydan bir yıla kadar hapis ya da adlî para cezası öngörür. Bunu tedarikçinin yükümlülüğü gibi yazmayın. Zorunlu malî sorumluluk sigortası poliçesinin ibrazını da şart koşun (m.21); sigortasız istihdamda kişi başına yüz elli gün adlî para cezası uygulanır (m.19/d). Bildirim takvimi de maddeye girsin: hizmete başlanan gün valiliğe bildirim (m.5), göreve başlayan ve ayrılan görevli için on beş gün (m.11-12).
2. Temizlik hizmeti
Personel ile malzemeyi ayrı fiyatlandırın; malzeme dahilse ürün listesi ve aylık tüketim taahhüdü Ek-1'e girer. Fiyat sabitliği maddesine ihtiyacınız var mı, kişi başı maliyet söyler: asgari ücretin işverene teşviksiz maliyeti aylık 40.874,63 TL (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Ağustos 2026 itibarıyla); Kamu İhale Genel Tebliği'nin personele dayalı alımlarda kullandığı %4 sözleşme ve genel giderle 42.509,62 TL, %7'lik kâr üst sınırıyla yaklaşık 45.485,29 TL eder; rakamı teklif tarihinde doğrulayın. Teklif bu tabanın altındaysa farkın nereden çıktığını sorun; cevap çoğu durumda eksik ödenen ücret, eksik bildirilen SGK ya da üçüncü ayda gelecek zam talebidir.
3. Bakım hizmeti
Yedek parça kapsamını negatif listeyle tanımlayın: "Ek-1'deki Kapsam Dışı Parça Listesi hariç tüm yedek parça ve işçilik sözleşme bedeline dahildir." Pozitif listede olmayan her parça tartışmaya açılır. Yedek parçanın ömür boyu yükünü toplam sahip olma maliyeti kalemleriyle çıkarın, periyodik bakım takvimini Ek-1'e taşıyın.
Sözleşme kaç nüsha imzalanmalı?
Nüsha sayısının geçerliliğe etkisi yoktur; soru ispat ve vergi sorusudur. TBK m.15/1 güvenli elektronik imzayı el yazısıyla atılmış imzayla eş tutar. İspat için her tarafın imzalı bir asıl nüshası olmalı; metne "iki nüsha" değil, "taraf sayısı kadar nüsha" yazın.
"Tek nüsha imzalayın, damga vergisi ikiye katlanmasın" tavsiyesi 9 Ağustos 2016'dan beri geçersizdir: 6728 sayılı Kanunla değişik 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu m.5, nispi vergiye tabi kâğıtlarda kaç nüsha düzenlenirse düzenlensin yalnızca birini vergilendirir. Sözleşme binde 9,48 ile nispi vergiye tabidir; 2026 üst sınırı kâğıt başına 29.115.961,10 TL (71 Seri No'lu Tebliğ). İki uyarı: vergiden imzalayanlar müteselsilen sorumludur (DVK m.24/2), "damga vergisi tedarikçiye aittir" kaydı sizi idareye karşı korumaz; ek protokolle uzatma vergiyi yeniden doğurur (DVK m.14).
ELMAP'ta sözleşme ekleri nasıl hazır hâle gelir?
ELMAP bir Kurumsal Satın Alım Platformu; sözleşme metnini yazmaz, eklerini hazırlar. Alım talebinde şartnamenizi ve fiyat cetvelinizi yüklersiniz; tedarikçiler tekliflerini bu dokümanlara bağlı verir, imzada Ek-1 ve Ek-2 hazır olur.
Kapalı Teklif'te süre dolana kadar hiçbir teklif görünmez; süre dolunca talep sahibi tek seferlik, kayıtlı bir işlemle zarfları açar. Canlı Eksiltme'de katılımcı kendi durumunu görür. Katılımı Herkese Açık, Kategorili ya da Davetli olarak sınırlar, usulü kapalı zarf teklif usulü karşılaştırmasıyla seçersiniz. Lansman döneminde tamamen ücretsiz.
Sık Sorulan Sorular
Mal ve hizmet alım sözleşmesi noterde mi yapılmalı?
Hayır. TBK m.12 uyarınca sözleşmeler kural olarak şekle bağlı değildir; adi yazılı sözleşme geçerlidir, noter onayı ispat kolaylığı sağlar. Fesih ve temerrüt ihtarları ise TTK m.18/3 uyarınca noter, taahhütlü mektup, telgraf ya da KEP ile yapılır; düz e-posta bu listede yoktur.
Sözleşmede ödeme vadesi kaç gün olmalı?
Alacaklı KOBİ ya da tarımsal veya hayvansal üretici ise, ya da borçlu büyük ölçekli işletme ise vade altmış günü aşamaz (TTK m.1530/5). Hiç vade yazmazsanız fatura, teslim ya da kabulden otuz gün sonra ihtarsız temerrüt başlar.
Sözleşmede mücbir sebep maddesi nasıl yazılır?
Üç unsurla: olayların örnek sayımı (doğal afet, salgın, genel grev, resmî makam kararı), bildirim süresi (öğrenmeden itibaren beş iş günü) ve askının sonu (otuz günü aşarsa iki taraf da tazminatsız feshedebilir). Yazmazsanız TBK m.136/1 devreye girer, borç askıya alınmak yerine sona erebilir. Maliyet artışı ayrıdır; TBK m.138 uyarınca hâkimden uyarlama istenir.
Tedarikçinin sorumluluğunu sözleşme bedeliyle sınırlayabilir miyiz?
Kısmen. Tavan koymak serbesttir, sorumluluğu kaldırmak değildir: izne tabi olmayan bir işte hafif kusur için sözleşme bedeli kadar tavan geçerlidir. TBK m.115 uyarınca kasıt ve ağır kusur için önceden yapılan sorumsuzluk anlaşması kesin olarak hükümsüzdür; izinle yürütülebilen bir hizmette hafif kusur sorumsuzluğu da öyledir. Tavanı yazarken ağır kusuru, kastı, can güvenliğini ve gizlilik ihlallerini dışarıda bırakın.
Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında evet; TTK m.5/A arabuluculuğu dava şartı sayar. Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde süreci sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süre iki hafta uzayabilir. Tahkim şartı koyarsanız bu aşama uygulanmaz.
Kısaca
Her madde, kanunun yerinize koyduğu varsayılanı değiştirmek için vardır; doğru soru "hangi maddeler olmalı" değil, "hangi varsayılanla yaşayabilirim" sorusudur. En çok atlanan ikisi, belge öncelik sırası ile genel satış koşullarını etkisiz kılan karşı maddedir.
Sözleşmenin ekleri, teklif toplarken oluşur. Şartnamenizi ve fiyat cetvelinizi alım talebine yükleyin; teklifler bu dokümanlara bağlı gelsin, imza gününde Ek-1 ve Ek-2 hazır olsun. Lansman döneminde tamamen ücretsiz. Alım talebi oluştur · Tedarikçiyseniz açık alım taleplerini görüntüleyin.
