Gecikme Cezası Oranı ve Tavanı Nasıl Belirlenir · ELMAP
gecikme cezası
Gecikme Cezası ve Cezai Şart Maddesi: Oran ve Tavan Nasıl Belirlenir?
Özel sektörde gecikme cezası oranı için kanunî sınır yok; tavanı yazmazsanız tavan da yok. Oranı günlük durma maliyetinizden hesaplama yöntemini, tavan tablosunu ve kopyalanabilir madde metnini aşağıda bulacaksınız.
ELMAP 11 dk okuma
Gecikme cezası, tedarikçi sözleşmedeki teslim tarihini geçirdiğinde alıcının zarar ispatı yapmadan isteyebildiği, "gecikilen her takvim günü için sözleşme bedelinin %X'i" biçiminde yazılan bir cezai şart türüdür (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.179/2). Kısa cevap: özel sektör tedarik sözleşmesinde günlük oran için kanunî sınır yoktur — TBK m.182/1 "Taraflar, cezanın miktarını serbestçe belirleyebilirler" der. Tavanı da siz yazarsınız; yazmazsanız tavan diye bir şey olmaz.
Kurumsal alıcıların çoğu bu maddeyi kamu ihale mevzuatından kopyalıyor. Tip sözleşmelerin m.16 hükümlerine göre yapım işlerinde günlük oran ilk sözleşme bedelinin %0,03 ile %0,06'sı arasındadır, cezaların toplamı %15'i aşamaz; hizmet alımlarında günlük ceza bedelin %1'ini, toplam %30'unu geçemez (Ağustos 2026 itibarıyla; güncel metin için Kamu İhale Kurumu'nun tip sözleşmelerine bakın). Bu rakamlar sizi bağlamaz. Kamunun disiplini ise bağlamalı: oran bir aralığa oturuyor, tavan yazılıyor, ceza teklifler toplanmadan önce ilan ediliyor.
Ceza maddesinin asıl gücü, zarar ispatını ortadan kaldırmasıdır: TBK m.180/1'e göre alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan ceza ödenir. Aşağıda kendi oranınızı üretme yöntemi, tavan tablosu, kopyalayabileceğiniz madde metni, irsaliyeye düşeceğiniz çekince şerhi ve yüksek cezanın fiyatı ne kadar şişirdiğinin aritmetiği var.
Kamuda oran kaç, özel sektörde ne değişir?
Kamuda oranı da tavanı da tip sözleşmeler belirler; idare bu sınırların dışına çıkamaz. Özel sektörde ikisi de serbesttir. Sınırlar üç tanedir: hâkimin tenkis yetkisi (TBK m.182/3), aşırılık ahlaka aykırılığa varıyorsa kesin hükümsüzlük (TBK m.27) ve madde matbu biçimde dayatılmışsa genel işlem koşulu denetimi (TBK m.20-23). Borçlu tacirse tenkis yolu büyük ölçüde kapanır (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.22), diğer ikisi kapanmaz.
Konu
Kamu (4734/4735 + tip sözleşmeler)
Özel sektör (TBK/TTK)
Günlük oran
Yapım %0,03–%0,06; mal %0,01–%2; hizmet en çok %1 (m.16, Ağustos 2026)
Serbest, kanunî sınır yok (TBK m.182/1)
Toplam tavan
Yapım %15, hizmet %30 (m.16, Ağustos 2026); aşılırsa teminat gelir kaydedilir
Sözleşme tasarısı ihale dokümanındadır (4734 m.27)
Kural yok; sonradan dayatılan matbu ceza yazılmamış sayılabilir (TBK m.21)
Tacir–esnaf ayrımı en pahalı ayrımdır. TTK m.22 yalnız tacir borçlu için işler; esnaf hakkında tacire özgü hükümlerin çok azı uygulanır (TTK m.15) ve m.22 o listede yoktur. Tedarikçiniz esnafsa cezanın indirilmesini isteyebilir; sicil kaydını görmek bu yüzden formalite değil, firma doğrulama rehberindeki kontrollerin parçası olmalı. Kalkan mutlak da değil: ceza tacir borçlunun ekonomik yıkımına yol açıyorsa TBK m.27 üzerinden müdahale gündeme gelir.
Günlük ceza oranını nasıl hesaplarsınız?
Kamu oranını kopyalamak yerine kendi rakamınızı üretin. Ölçü, işin durmasının size bir gün kaça mal olduğudur: günlük durma maliyeti. Dört kalemi toplayıp sözleşme bedeline bölün; çıkan sayı ham oranınızdır, tavan kararıyla aşağı çekilir.
1. Boşta kalan işgücü
Gecikmeden etkilenen kişi sayısını saatlik tam maliyet ve günlük çalışma saatiyle çarpın.
2. Duran hat veya kapasite
Duran hattın günlük kaybı, üretilemeyen adet ile birim katkı payının çarpımıdır. Hat tamamen durmuyor yalnızca yavaşlıyorsa, kaybedilen adedi sayın; toplam kapasiteyi değil.
3. İkame tedarik farkı
Acil alım birim fiyatı ile sözleşme birim fiyatı arasındaki farkı günlük ihtiyaç adediyle çarpın. Tek kaynaklı alımlarda bu kalem diğer üçünün toplamını geçebilir.
4. Zincirleme yükümlülük ve ek lojistik
Kendi müşterinize ödeyeceğiniz günlük ceza ya da kaçıracağınız teslim bedeli buraya yazılır. Demuraj, ekspres nakliye ve geçici depolama küçük görünür; ithal kalemlerde küçük olmaz.
Rakamlı örnek: 10.000.000 TL'lik bir hat ekipmanı alımında boşta kalan işgücü günlük 45.000 TL, kaybedilen kapasite 180.000 TL, kendi müşterinize ödeyeceğiniz ceza 90.000 TL. Günlük durma maliyeti 315.000 TL, yani sözleşme bedelinin %3,15'i. Bu oran kamu yapım üst sınırının elli katı; tek başına yazılırsa TBK m.27 tartışması doğurur. Doğru hamle, cezayı günlük %0,25 ve tavanı %15 yazıp farkı "cezayı aşan zararlar saklıdır" fıkrasıyla açık tutmaktır. Bu fıkra farkı kendiliğinden kapatmaz: tavanı aşan zararda ispat yükü sizdedir ve borçlu kusursuzluğunu ispat ederse ödemez (TBK m.180/2). Durma maliyeti kayıtlarınızı gecikme günlerinde tutun.
Tavan ne olmalı, "ceza tükenme günü" ne anlatır?
Tavanı günlük orana bölünce ceza tükenme gününü bulursunuz: cezanın tavana dayandığı gün. O günden sonrası ceza meselesi değil, fesih meselesidir. Tükenme günü gecikmeye tahammül sürenize yakın olmalı.
Kritiklik
Günlük oran
Tavan
Tükenme günü
Düşük (stok var, ikame kolay)
%0,03–%0,05
%5
100–167 gün
Orta (hat yavaşlar, ikame pahalı)
%0,05–%0,10
%10
100–200 gün
Yüksek (hat durur, müşteriye karşı cezanız var)
%0,10–%0,25
%15
60–150 gün
Kritik (tek kaynak, proje kilidi)
%0,25–%0,50
%20
40–80 gün
Bu bantlar mevzuat değil, formülden türettiğimiz kalibrasyon önerisidir. İki temsilî uç: günlük %0,01 oran ve %30 tavanla tükenme günü 3.000'e çıkar, caydırıcılık sıfırdır; ilk 20 gün günlük %2, sonrası %3 yazan bir maddede ise tedarikçi kırkıncı gün dolayında bedelin tamamını kaybeder. Böyle bir madde ya tedarikçiyi kaçırır ya fiyata yazılır.
Sözleşmeye tam olarak ne yazacaksınız?
Aşağıdaki metin bir tedarik sözleşmesine doğrudan yerleşir; iki boş oranı yukarıdaki tablodan doldurun. Sözleşmeye eklenecek belge ve yeterlik listesini tedarikçiden istenecek belgeler yazısında sıraladık.
Madde X — Gecikme Cezası
X.1 (Kesin vade). Teslim tarihi Ek-1 Teslim Programı'nda belirlenmiştir. Bu tarihin geçmesiyle Satıcı, ayrıca ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer (TBK m.117/2).
X.2 (Oran). Gecikilen her takvim günü için, geciken kısmın sözleşme bedelinin %___'i oranında gecikme cezası tahakkuk eder. Satıcı X.6'daki mücbir sebebi usulüne uygun bildirip belgelerse ceza işlemez.
X.3 (Tavan). Tahakkuk edecek gecikme cezalarının toplamı, sözleşme bedelinin %___'ini aşamaz.
X.4 (İfayla birlikte istenebilirlik). Ceza, TBK m.179/2 anlamında ifaya eklenmiş cezadır. Alıcı'nın gecikmiş ifayı kabul etmesi, ayrıca çekince beyanında bulunulmamış olsa dahi, gecikme cezası hakkından feragat sayılmaz.
X.5 (Mahsup). Alıcı, tahakkuk eden cezayı Satıcı'nın her türlü hakediş, fatura veya teminatından tek taraflı yazılı beyanla mahsup etmeye yetkilidir; ayrıca ihtar veya protestoya gerek yoktur.
X.6 (Mücbir sebep). Doğal afet, kanuni grev, genel salgın, seferberlik ilanı ve benzeri hâller mücbir sebeptir. Satıcı, olayı izleyen 20 gün içinde yazılı bildirimde bulunmak ve yetkili merciden belge sunmakla yükümlüdür.
X.7 (Aşan zarar ve fesih). Alıcı'nın ceza tutarını aşan zararlarını TBK m.180/2 uyarınca talep hakkı saklıdır. Ceza tavanına ulaşılması hâlinde Alıcı, en az 10 gün süreli ve nedenleri açıkça belirtilen yazılı ihtara rağmen aykırılık sürerse sözleşmeyi feshedebilir.
X.8 (Vergi). Taraflar, gecikme cezasının bir teslim veya hizmetin karşılığı olmadığı, tazminat niteliği taşıdığı ve bu nedenle bedeline KDV eklenmeyeceği hususunda mutabıktır; vergi mevzuatındaki değişiklikler saklıdır.
X.5'i koymazsanız kesinti hakkınız kendiliğinden doğmaz; X.6'daki 20 günlük süre 4735 sayılı Kanun m.10'dan ödünç alınmıştır. Teslim tarihini takvim tarihi olarak yazın; bedel yüksekse veya tavan %15'i aşıyorsa maddeyi imzadan önce avukatınıza okutun.
Gecikmiş teslimi kabul ederken ne yapmalısınız?
Sözleşmedeki en iyi ceza maddesini teslim gününde çöpe atabilirsiniz. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre ifaya ekli cezai şart, gecikmiş ifa ihtirazi kayıt konulmadan kabul edildiğinde istenemez. Yani irsaliyeyi kayıtsız imzalayan depo görevlisi cezayı silmiş olur. İrsaliyeye ya da kabul tutanağına şu üç cümlelik şerhi elle yazın.
"İşbu teslim, ___ tarihli Sözleşme'nin ___ maddesinde öngörülen teslim tarihinden ___ takvim günü sonra gerçekleşmiştir. Alıcı, gecikme cezası ve gecikmeden doğan her türlü tazminat talep hakkını açıkça saklı tutarak teslimi kabul etmektedir. İşbu şerh TBK m.179/2 anlamında çekince niteliğindedir."
Aynı metni teslim günü içinde KEP, noter ya da taahhütlü mektupla gönderin; tacirler arası ihtarların kanalı TTK m.18/3'te sayılmıştır, e-posta bu listede yoktur.
Yüksek ceza teklif fiyatını yükseltir mi?
Yükseltir, gecikme hiç yaşanmasa bile. Tedarikçi cezayı risk kalemi olarak fiyatlar; beklenen ceza maliyeti, gecikme olasılığı ile ortalama gecikme günü ve günlük oranın çarpımıdır.
Hesabı görün: tedarikçi gecikme olasılığını %20, ortalama gecikmeyi 10 gün öngörsün. Günlük oran %0,05 ise risk primi 0,20 × 10 × 0,0005 = %0,10; günlük oran %0,50 ise aynı hesap %1,00 verir. Aradaki 0,90 puan, 10.000.000 TL'lik alımda 90.000 TL fazladan fiyattır; bu parayı hiç gecikme olmasa da ödersiniz.
Ceza oranınız gerçek durma maliyetinizin üstündeyse farkın primini peşin siz ödersiniz. Oranı yazmadan önce günlük durma maliyetinizi hesaplayın. Bu primin tekliflerde nereye gizlendiğini toplam sahip olma maliyeti hesabıyla görürsünüz.
Cezayı teklif toplamadan önce ilan etmek neden şart?
Ceza maddesi, teklif isteme paketinize sözleşme taslağı olarak girmelidir. Kamuda bu zorunludur: 4734 sayılı Kanun m.27'ye göre ihale dokümanında sözleşme tasarısı bulunur; istekli, fiyatını yazmadan önce cezayı görür. Özel sektörde kural yok; sonradan dayatılan madde hem hukuken hem ticari olarak zayıftır.
Riski TBK m.21 tanımlar: karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi, düzenleyenin bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bunları kabul etmesine bağlıdır; aksi hâlde koşullar yazılmamış sayılır. Sözleşmenin altına "müzakere edilmiştir" kaydı düşmek kurtarmaz (m.20/3); belirsiz hüküm ise düzenleyen aleyhine yorumlanır (m.23).
Teklifler geldikten sonra cezayı eklemek ya da artırmak isterseniz kamunun zeyilname disiplinini uygulayın: değişikliği yazılı bildirin, bildirimin son teklif tarihinden en az 10 gün önce eline geçmesini sağlayın, gerekiyorsa teklif tarihini bir defaya mahsus en çok 20 gün erteleyin, teklif vermiş olanlara tekliflerini geri çekip yeniden verme hakkı verin (4734 m.29 modeli). Maddeyi teknik gereklerle birlikte baştan yazmak için teknik şartname nasıl hazırlanır ve fiyat teklifi isteme yazısı örneği iskeletini kullanın.
Gecikme cezasının vergi tarafında ne var?
Ceza maddesi eklemek sözleşmenin damga vergisi matrahını yükseltmez. 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu m.6'ya 6728 sayılı Kanunla eklenen fıkraya göre cezai şart gibi sözleşmenin müeyyidesi mahiyetindeki taahhütlerden "başlı başına bir sözleşmeye konu olmadıkça damga vergisi alınmaz". Ayrı bir kâğıtta düzenlerseniz o kâğıt vergiye tabi olur; kâğıt başına azami damga vergisi 2026 yılında 29.115.961,10 TL'dir (Damga Vergisi Genel Tebliği Seri No: 71, RG 31.12.2025; Ağustos 2026 itibarıyla).
KDV'de yön önemlidir. Tedarikçinin geç teslimi nedeniyle kestiğiniz ceza tazminattır; bir teslim veya hizmetin karşılığı olmadığından KDV'nin konusuna girmez (3065 sayılı Kanun m.1; KDV Genel Uygulama Tebliği'nin tazminatlara ilişkin bölümü, Ağustos 2026 itibarıyla). Faturayı geç ödemenizden doğan gecikme bedeli ise vade farkıdır, m.24/c uyarınca matraha dahildir.
Bir de bumerang var: cezayı sıkı yazıp kendi ödemenizi 90 güne yayarsanız TTK m.1530'a çarparsınız. Ticari işletmeler arasında ödeme süresi kural olarak 60 gündür; taraflar açıkça anlaşırsa ve alacaklı aleyhine ağır bir haksız durum doğmuyorsa uzatılabilir. Ancak alacaklı KOBİ ya da tarımsal üreticiyse veya borçlu büyük ölçekli işletmeyse süre 60 günü hiçbir şekilde aşamaz — tedarikçilerinizin çoğu bu tanıma girer. Sözleşmede faiz kararlaştırılmamışsa uygulanacak temerrüt faizi oranını TCMB her ocak ayında ilan eder: 2026 için yıllık %43,00, alacağın tahsili masrafları için asgari giderim 2.020,00 TL (1 Ocak 2026'dan itibaren). Ayrıntısı tedarikçi ödeme vadesi yazısında.
ELMAP'ta ceza maddesi teklif toplarken nasıl çalışır?
ELMAP hukuk hizmeti vermez; ceza maddesini siz yazarsınız. Platformun yaptığı, maddeyi teklif toplanmadan önce bütün tedarikçilerin önüne aynı anda koymaktır.
Alım talebi oluştururken şartnameyi ve sözleşme taslağını dosya olarak eklersiniz; talebi gören her tedarikçi teklifini yazmadan önce oranı ve tavanı okur. Site yönetimleri, oteller, fabrikalar gibi kurumsal alıcılar için asıl kazanç şu: maddeyi sonradan değiştirirseniz güncelleme tüm katılımcılara aynı anda düşer.
Kapalı Teklif kullanıyorsanız zarflar kendiliğinden açılmaz; süre dolunca talep sahibi tek seferlik, kayıtlı işlemle açar. Davetli katılımda maddeyi yalnız davet ettikleriniz görür; Herkese Açık'ta talebi gören herkes oranı ve tavanı okur. Süreci ilk kez kuruyorsanız şirketler için ihale nasıl açılır yazısındaki sıra işinizi görür.
Sık Sorulan Sorular
Cezai şart ile gecikme cezası arasındaki fark nedir?
Gecikme cezası, cezai şartın ifaya ekli türüdür. Seçimlik cezada alacaklı TBK m.179/1 uyarınca "ya borcun ya da cezanın ifasını" ister. "Her takvim günü için ceza tahakkuk eder" diye yazarsanız m.179/2 devreye girer ve malı da alırsınız cezayı da.
Gecikme cezası oranı ne olmalı?
Kanunî bir oran yoktur; oranı işin durmasının size maliyetine göre belirlersiniz. Özel sektörde standart tedarikte günlük %0,05–%0,25 bandı ve %5–%15 tavan makul bir başlangıçtır. 5.000.000 TL'lik bir alımda günlük %0,10 oran, gecikilen her gün için 5.000 TL demektir ve %15 tavan 150 günde dolar.
Aşırı cezai şartı hâkim indirir mi?
TBK m.182/3 uyarınca hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir; borçlunun ayrıca talep etmesi gerekmez. Borçlu tacirse TTK m.22 bu yolu kapatır. Tacirin tek çıkışı, cezanın işletmeyi ekonomik yıkıma sürüklediğini bilanço ve ciro verisiyle somut olarak göstermektir.
Gecikme cezasını hakedişten veya faturadan kesebilir miyim?
Sözleşmenizde açık mahsup yetkisi varsa evet; yoksa TBK m.139 ve m.143'teki takas kurallarına tabisiniz ve kesinti ancak takas beyanınızı karşı tarafa ulaştırdığınızda doğar. Beyanı faturaya iliştirilmiş bir not olarak değil, ayrı ve tarihli bir yazı olarak gönderin.
Teslim gecikirse sözleşmeyi feshedebilir miyim?
Kural olarak önce uygun bir süre verirsiniz (TBK m.123); borçlunun tutumundan süre vermenin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa m.124 uyarınca gerek kalmaz. Sürenin "uygun" sayılması işin niteliğine bağlıdır; tedarik işlerinde 10 günün altı tartışma yaratır. İhtarda hangi teslimin geciktiğini kalem kalem yazın, yoksa fesih beyanı sonradan sakatlanabilir.
Kısaca
Gecikme cezası oranı kopyalanacak bir sayı değil, hesaplanacak bir orandır: bir günlük gecikmenin maliyetini bulun, sözleşme bedeline bölün, tavanla birlikte aşağı kalibre edin. Fazla yüksek bir oran ise gecikme hiç olmasa bile risk primi olarak fiyatınıza döner.
Ceza maddenizi tedarikçiler teklif yazmadan önce görsün. Alım talebinizi oluştururken şartnameyi ve sözleşme taslağını dosya olarak ekleyin. Oranı ve tavanı baştan gören tedarikçiler riski açıkça fiyatlar. Lansman döneminde tamamen ücretsiz. Alım talebi oluştur · Tedarikçiyseniz açık alım taleplerini görüntüleyin.
